باران که می‌بارد، برای بسیاری از مردم شهر، صدای برخورد قطره‌ها به شیشه پنجره‌ها یادآور آرامش خانه است؛ اما برای کسی که خانه‌ای ندارد، باران می‌تواند معنای دیگری داشته باشد؛ خیابانی خیس، لباسی که دیگر خشک نمی‌شود، سرپناهی که وجود ندارد و شبی طولانی که باید تا صبح در گوشه‌ای از شهر دوام آورد.
در چنین شرایطی، مددسراهای شهرداری تهران برای گروهی از شهروندان، چیزی فراتر از یک محل اسکان شبانه هستند؛ فضایی برای دور ماندن از سرمای خیابان، دسترسی به خدمات اولیه زندگی و شاید مهم‌تر از همه، تجربه دوباره احترام و توجه.
مددسرای منطقه ۲۰ یکی از همین مراکز است؛ مجموعه‌ای که با ظرفیت ۱۲۵ تخت و ۴۰ جایگاه کف‌خواب، میزبان افرادی است که به دلایل مختلف، از اعتیاد و گسست خانوادگی گرفته تا مشکلات اقتصادی و فقدان سرپناه، زندگی در خیابان را تجربه کرده‌اند.
از در ورودی تا تختی که به نام یک نفر ثبت شده است
اولین تصویر از مددسرا، برخلاف تصور رایج از یک محل صرفاً شبانه برای نگهداری افراد بی‌خانمان، نظم و سازوکاری مشخص است. پذیرش مددجویان با مراجعه به مددکاری آغاز می‌شود؛ جایی که اطلاعات اولیه ثبت، پرونده تشکیل و شرایط فرد بررسی می‌شود. پس از آن، مددجو به مددیار معرفی می‌شود تا امور مربوط به اسکان، بهداشت فردی و نیازهای روزمره او پیگیری شود.
ورود به بخش اقامت نیز با یک روال مشخص همراه است. مددجویان پس از تحویل کفش و دریافت دمپایی، به بخش مربوطه هدایت می‌شوند و هر فرد تخت مشخصی دارد که مطابق اطلاعات ثبت‌شده در اختیارش قرار می‌گیرد. این نظم، علاوه بر مدیریت ظرفیت مرکز، به حفظ بهداشت و سامان‌دهی زندگی روزمره مددجویان کمک می‌کند.
در این مجموعه، وظایف مددکار و مددیار از یکدیگر تفکیک شده است؛ مددکار مسئول تشکیل پرونده، پیگیری مسائل اجتماعی، ارتباط با خانواده و ارجاع‌های درمانی است و مددیار نیز امور اجرایی و خدماتی، از نظافت و استحمام گرفته تا رسیدگی به پوشاک و وعده‌های غذایی را دنبال می‌کند.
اما ظرفیت اسکان این مرکز تنها به تخت‌های آن محدود نمی‌شود. در روزهای سرد سال و هنگام افزایش مراجعه‌کنندگان، نمازخانه نیز به فضای خواب تبدیل می‌شود و در صورت تکمیل ظرفیت تخت‌ها، تشک‌هایی برای کف‌خواب‌ها در نظر گرفته می‌شود تا هیچ مراجعه‌کننده‌ای به دلیل کمبود جا، ناچار به ماندن در خیابان نباشد.
زندگی روزمره؛ از یک وعده غذا تا لباس تمیز
در بخش دیگری از مددسرا، زندگی روزمره با برنامه‌ای منظم جریان دارد. صبحانه، ناهار و شام در ساعات مشخص توزیع می‌شود و غذاها از طریق پیمانکار مجموعه و با هماهنگی سازمان تهیه و به مرکز منتقل می‌شوند. برای صبحانه و شام، به‌طور معمول غذای حدود ۱۲۰ تا ۱۴۰ نفر آماده می‌شود و تعداد وعده‌های ناهار با توجه به حضور مددجویان در مرکز، معمولاً بین ۶۰ تا ۷۰ نفر متغیر است. در کنار این وعده‌ها، گاهی خیرین نیز با تهیه میوه و میان‌وعده در تأمین نیازهای مددجویان مشارکت می‌کنند.
در گوشه دیگری از مجموعه، رختشویی و انبار پوشاک قرار دارد؛ جایی که شاید در نگاه اول چندان مهم به نظر نرسد، اما برای کسی که مدت‌ها در خیابان زندگی کرده، اهمیت آن کمتر از داشتن یک تخت و وعده غذای گرم نیست. لباس‌های مددجویان به‌صورت منظم و هفته‌ای دو مرتبه شسته می‌شود. وضعیت پوشاک نیز به‌طور مستمر بررسی می‌شود و در صورت پارگی یا فرسودگی، لباس تعویض یا تعمیر خواهد شد. پتوها نیز به‌صورت دوره‌ای شسته می‌شوند.
رعایت بهداشت محیط نیز بخشی از برنامه مستمر مرکز است. سم‌پاشی هفتگی و عملیات ضدعفونی دوره‌ای برای پیشگیری از شیوع آلودگی‌ها و بیماری‌های واگیردار انجام می‌شود. در انبار مجموعه نیز اقلام بهداشتی و شوینده مورد نیاز، از شامپو و مایع دستشویی تا مواد پاک‌کننده، نگهداری می‌شود.
در واقع، خدمات مددسرا به فراهم کردن یک فضای خواب محدود نمی‌شود؛ تلاش بر این است که مددجو در مدت حضور خود، تا حد امکان به امکانات اولیه و ضروری زندگی دسترسی داشته باشد.
درمان جسم و روان؛ توجه به زخم‌هایی که همیشه دیده نمی‌شوند
یکی از بخش‌های مهم مددسرای منطقه ۲۰، اتاق ویزیت پزشکی و بهیاری است. پزشک مجموعه به‌صورت هفتگی و در چند نوبت به مرکز مراجعه می‌کند و مددجویانی که نیاز به معاینه دارند، پس از بررسی وضعیت جسمانی، در صورت لزوم دارو دریافت می‌کنند یا برای ادامه درمان به مراکز درمانی و بیمارستان‌ها ارجاع می‌شوند.
بهیاران نیز در طول شب حضور دارند و خدمات مورد نیاز مددجویان را مطابق دستور پزشک ارائه می‌کنند؛ از انجام پانسمان و رسیدگی به زخم‌ها گرفته تا پیگیری درمان‌های تجویزشده. داروهای مورد نیاز نیز تا حد موجودی و مطابق نسخه پزشک در اختیار مددجویان قرار می‌گیرد.
اما همه زخم‌ها جسمی نیستند. بسیاری از افرادی که به این مراکز مراجعه می‌کنند، علاوه بر مشکلات معیشتی و بی‌خانمانی، با آسیب‌های روانی، اعتیاد، تنهایی و گسست‌های عاطفی و خانوادگی مواجه‌اند.
به همین دلیل، مددسرای منطقه ۲۰ از خدمات روان‌شناسی و مشاوره نیز بهره می‌برد. مشاوران و روان‌شناسان با مددجویان گفت‌وگو می‌کنند و در صورت نیاز، افراد برای دریافت خدمات تخصصی‌تر و مراجعه به روان‌پزشک ارجاع می‌شوند.
در بخش مددکاری نیز مشاوره فردی متناسب با شرایط هر مددجو ارائه می‌شود و هفته‌ای یک جلسه مشاوره گروهی برگزار می‌شود. موضوعاتی همچون اعتیاد، مشکلات خانوادگی، چگونگی بازگشت به زندگی اجتماعی و حتی راه‌های برقراری ارتباط مجدد با خانواده، از محورهای این جلسات است.
هدف، ماندن در مددسرا نیست؛ بازگشت به زندگی است
شاید مهم‌ترین بخش مأموریت چنین مجموعه‌ای، نه در تخت‌ها و امکانات اقامتی، بلکه در اتاق مددکاری و گفت‌وگوهایی باشد که برای تغییر مسیر زندگی افراد شکل می‌گیرد.
مددکار مجموعه توضیح می‌دهد که یکی از اهداف اصلی، کمک به بازگشت مددجویان به خانواده و زندگی عادی است. برای رسیدن به این هدف، وضعیت هر فرد به‌صورت جداگانه بررسی می‌شود. اگر مددجویی مدارک هویتی خود را از دست داده باشد، مددکاری با ارتباط گرفتن با دستگاه‌های مرتبط، روند دریافت مجدد شناسنامه یا کارت ملی را پیگیری می‌کند. اگر فرد با مشکل اعتیاد مواجه باشد، مشاوره و راهنمایی برای رهایی از وابستگی و دسترسی به خدمات درمانی در دستور کار قرار می‌گیرد. ارتباط با خانواده، پیگیری وضعیت اجتماعی، کمک به یافتن مسیر اشتغال و فراهم کردن زمینه بازگشت به اجتماع نیز از دیگر اقداماتی است که در این مجموعه دنبال می‌شود.
مددسرا قرار نیست به مقصد نهایی زندگی افراد تبدیل شود؛ قرار است نقطه‌ای برای توقف آسیب‌ها و آغاز دوباره باشد. نقطه‌ای که فرد بتواند پس از مدتی، با بازیابی توانایی‌ها و ارتباطات اجتماعی خود، دوباره به زندگی بازگردد.
روایت کسانی که روزی با ترس وارد شدند
اما برای درک بهتر آنچه در این مجموعه می‌گذرد، شاید هیچ چیز به‌اندازه شنیدن روایت خود مددجویان گویا نباشد.
یکی از مددجویان که حدود دو ماه از حضورش در مرکز می‌گذرد، از روزهایی می‌گوید که به دلیل نداشتن مکان مناسب برای زندگی، به مددسرا مراجعه کرده است. او از برخورد کارکنان و مددجویان دیگر رضایت دارد و می‌گوید اینجا علاوه بر سرپناه، غذا و پوشاک، فرصتی برای فعالیت و کمک به دیگران پیدا کرده است.
او که به زبان انگلیسی تسلط دارد، در مدت حضورش تلاش کرده این مهارت را به دیگر مددجویان آموزش دهد تا شاید روزی بتوانند در ارتباط با گردشگران خارجی یا در موقعیت‌های شغلی از آن استفاده کنند.
برای او، حضور در این مجموعه صرفاً دریافت خدمات نیست؛ فرصتی است برای مفید بودن و بازگرداندن بخشی از محبت‌هایی که دریافت کرده است.
مددجوی دیگری که تجربه‌ای طولانی‌تر از حضور در این مرکز دارد، از تفاوت برخورد کارکنان با تصور اولیه‌اش می‌گوید. او که حدود یک سال و نیم است به‌صورت متناوب به این مجموعه مراجعه می‌کند، به یاد می‌آورد که در نخستین مواجهه، تصورش از مددسرا با واقعیتی که تجربه کرد، فاصله زیادی داشت.
او از برگزاری مراسم مناسبتی، برنامه‌های فرهنگی، جلسات مشاوره و تلاش کارکنان برای بازگرداندن مددجویان به زندگی عادی یاد می‌کند. به اعتقاد او، مهم‌ترین ویژگی این مجموعه، حفظ احترام و کرامت انسانی افرادی است که به هر دلیل از زندگی عادی فاصله گرفته‌اند.
اما شاید تأثیرگذارترین روایت، متعلق به مددجویی باشد که پس از آزادی از زندان، در یک شب بارانی و در شرایطی بسیار دشوار به این مرکز رسیده است.
او با بغض از روزهای نخست حضورش صحبت می‌کند؛ از لباس‌های خیس، گرسنگی، بی‌پناهی و بی‌اعتمادی به اطرافیان. می‌گوید در ابتدا حتی از نزدیک شدن کارکنان و کمک گرفتن از آن‌ها واهمه داشته است. اما آنچه در ادامه اتفاق افتاد، تصویر ذهنی او را تغییر داد.
کارکنان مرکز برایش حمام و لباس تمیز فراهم کردند، به او غذا دادند و با احترام با وی برخورد کردند. به گفته خودش، حتی تجربه‌ای از رسیدگی و محبت را پشت سر گذاشت که پیش از آن در زندگی‌اش کمتر دیده بود.
او از یکی از کارکنان مجموعه با نام آقای عباسی یاد می‌کند و می‌گوید حمایت و رفتار انسانی او و دیگر کارکنان، در دو سال گذشته تأثیر عمیقی بر زندگی‌اش گذاشته است.
مددجو در بخشی از صحبت‌هایش به مسئله فقدان مدارک هویتی اشاره می‌کند؛ مشکلی که در کنار شرایط دشوار زندگی، او را با موانع فراوانی روبه‌رو کرده بود. پیگیری این مسئله و همراهی مددکاران برای بازگشت به وضعیت عادی، یکی از مهم‌ترین کمک‌هایی بوده که دریافت کرده است.
اما شاید مهم‌تر از همه، تغییری است که در نگاه او به دیگران ایجاد شده است. کسی که روزی با ترس و بی‌اعتمادی وارد مجموعه شده بود، حالا می‌گوید اگر فرد تازه‌واردی به مددسرا مراجعه کند، خودش تلاش خواهد کرد به او آرامش بدهد، در شست‌وشوی لباس‌هایش کمک کند و همان محبتی را به او منتقل کند که روزی دریافت کرده است.
این شاید یکی از ملموس‌ترین نتایج فعالیت یک مددسرا باشد؛ تبدیل فردی که روزی نیازمند کمک بوده، به انسانی که حالا خود را مسئول کمک به دیگری می‌داند.
از مدیریت آسیب اجتماعی تا بازسازی امید اجتماعی
آنچه در مددسرای منطقه ۲۰ دیده می‌شود، تصویری از یک خدمت اجتماعی چندوجهی است؛ خدمتی که از اسکان و تأمین نیازهای اولیه آغاز می‌شود و در صورت فراهم بودن شرایط، تا درمان، مشاوره، بازسازی روابط خانوادگی و بازگشت به اجتماع ادامه پیدا می‌کند.
راه‌اندازی و اداره این مددسراها با همت شهرداری تهران را باید در چارچوب مسئولیت اجتماعی مدیریت شهری در قبال همه شهروندان ارزیابی کرد. شهری که تنها به توسعه معابر، ساخت‌وساز و پروژه‌های عمرانی محدود نمی‌شود، بلکه باید برای آسیب‌پذیرترین گروه‌های جامعه نیز برنامه و راهکار داشته باشد.
مددسرای منطقه ۲۰ نمونه‌ای از این رویکرد است؛ مرکزی که در کنار فراهم کردن امکانات اقامتی و رفاهی، تلاش می‌کند با استفاده از ظرفیت مددکاران، روان‌شناسان، پزشکان و نیروهای اجرایی، زمینه بازگشت افراد آسیب‌دیده به زندگی اجتماعی را فراهم کند.
البته مسئله بی‌خانمانی و آسیب‌های اجتماعی، پدیده‌ای چندبعدی است و حل آن به همکاری مجموعه‌ای از دستگاه‌های مسئول، نهادهای حمایتی، خانواده‌ها و خیرین نیاز دارد. با این حال، وجود مراکزی که در سخت‌ترین شرایط، امکان دسترسی به سرپناه، غذا، درمان و حمایت انسانی را فراهم می‌کنند، گام مهمی در کاهش آسیب‌های اجتماعی و حفظ کرامت شهروندان است.
هنگام خروج از مددسرا، شاید مهم‌ترین تصویری که در ذهن باقی می‌ماند، نه تخت‌های مرتب و سالن‌های اقامت، بلکه چهره افرادی باشد که روزی با لباس‌های خیس، دست‌های خالی و ذهنی سرشار از بی‌اعتمادی وارد این مجموعه شده‌اند و حالا از کسانی صحبت می‌کنند که آن‌ها را نه به چشم یک فرد آسیب‌دیده، بلکه به‌عنوان یک انسان و یک برادر پذیرفته‌اند.
مددسرای منطقه ۲۰ شاید نتواند به‌تنهایی همه مشکلات زندگی این افراد را حل کند، اما می‌تواند اجازه ندهد یک شب بارانی، گرسنگی، بیماری یا بی‌پناهی، آخرین فرصت‌های بازگشت آن‌ها به زندگی را از بین ببرد.
این همان وجه انسانی مدیریت شهری است؛ جایی که خدمت‌رسانی، از مرزهای پروژه‌های عمرانی عبور می‌کند و به حفظ جان، امید و کرامت انسان‌ها می‌رسد.
منبع: پایگاه خبری تحلیلی شهر
منبع: پایگاه خبری تحلیلی شهر
